ระเบียบการปกครองฝ่ายธุรการนั้น ได้จัดเป็น “ สนาม” เป็นที่ว่าการบ้านเมืองอันมีพญาแสนท้าวคณะหนึ่งเป็นผู้บริหาร การงานบ้านเมืองทุกสิ่งทุกอย่าง กิจการได้ดำเนินสำเร็จไปด้วยการประชุมปรึกษาเป็นประมาณ การงานที่ปฏิบัติในสนามนี้อาจแบ่งออกได้เป็น ๒ ลักษณะ คือ การงานที่ต้องเสนอเจ้าผู้ครองนครเพื่อวินิจฉัยและบัญชาการอย่างหนึ่ง และการงานที่เป็นไปตามระเบียบแบบแผนอันไม่มีสารสำคัญสามัญสามารถที่จะกระทำเสร็จไปได้ที่สนาม โดยไม่ต้องนำเสนอผู้ครองอีกอย่างหนึ่ง คณบดีของสนามเรียกว่า “ พญาปี๊น” คือ พญาผู้เป็นใหญ่ในสนาม ๔ นาย กับยังมีพญาแสนหลวงอื่นๆ อีก ซึ่งเจ้าผู้ครองได้แต่งตั้งไว้ มีศักดิ์จัดไว้เป็นทำเนียบมาทราบรายนามและจำนวนแน่นอนเมื่อเจ้าอนันตวรฤทธิเดชเป็นผู้ครองนคร ว่ามีรวมด้วยกัน ๑๒ นาย มีรายนามดังต่อไปนี้
พญาปี๊น
๑ . พญาหลวงจ่าแสนราชาไชยอภัยนันทวรปัญญาวิสุทธิมงคล ปฐมอรรคมหาเสนาบดี เป็นผู้สำเร็จราชการบ้านเมืองทั่วไป และเป็นประธานในขุนสนามทั้งปวง ๒ . พญาหลวงอามาตย์ เป็นรองผู้สำเร็จราชการ ๓ . พญาหลวงมนตรี เป็น นายทะเบียนพล ( สุรัสวดี ) ๔ . พญาหลวงราชธรรมดุลย์ เป็นนายฝ่ายตุลาการ
พญาชั้นรอง
๑ . พญาหลวงนัตติยราชวงศา ช่วยว่าการทั่วไป ๒ . พญาราชเสนา ช่วยว่าการทั่วไป ๓ . พญาไชยสงคราม ช่วยว่าการทั่วไป ๔ . พญาทิพเนตร ช่วยว่าการทั่วไป ๕ . พญาไชยราช ช่วยว่าการทั่วไป ๖ . พญาหลวงราชบัณฑิต เป็นโหรประจำเมือง ๗ . พญาหลวงศุภอักษร ว่าการฝ่าย ๘ . พญามีรินทอักษร ว่าการฝ่าย ๙ . พญาสิทธิธนสมบัติ ว่าการคลัง ( เงิน ) ๑๐ . พญาราชสาร ว่าการคลัง ( เงิน ) ๑๑ . พญาหลวงคำลือ ว่าการคลัง ( เงิน ) ๑๒ . พญาหลวงภักดี รักษาคลัง ( พัสดุ ) ฉางข้าวหลวง ๑๓ . พญาราชโกฏ รักษาคลัง ( พัสดุ ) ฉางข้าวหลวง ๑๔ . พญาราชรองเมือง รักษาคลัง ( พัสดุ ) ฉางข้าวหลวง ๑๕ . พญาราชสมบัติ รักษาคลัง ( พัสดุ ) ฉางข้าวหลวง ๑๖ . พญาอินต๊ะรักษา รักษาคลัง ( พัสดุ ) ฉางข้าวหลวง ๑๗ . พญานาหลัง รักษาคลัง ( พัสดุ ) ฉางข้าวหลวง ๑๘ . พญาสิทธิมงคล รักษาคลัง ( พัสดุ ) ฉางข้าวหลวง ๑๙ . พญาธนสมบัติ รักษาคลัง ( พัสดุ ) ฉางข้าวหลวง ๒๐ . พญาพรหมอักษร รักษาคลัง ( พัสดุ ) ฉางข้าวหลวง ๒๑ . พญาแขก รักษาคลัง ( พัสดุ ) ฉางข้าวหลวง ๒๒ . พญาสิทธิเดช ตุลาการ ๒๓ . พญานราสาร ตุลาการ ๒๔ . พญาไชยพิพิธ ตุลาการ ๒๕ . พญาไชยปัญญา นายช่าง ๒๖ . พญานันต๊ะปัญญา นายช่าง ๒๗ . พญาธรรมราช ธรรมการ ธรรมการ ๒๘ . แสนหลวงเมฆสาคร ว่าการเมืองฝาย
ทางฝ่ายเจ้าผู้ครองนครในการบัญชาการกิจการบ้านเมืองก็มีคณะราชวงศ์ อันประกอบด้วยเจ้าหอหน้า ( อุปราช ) เจ้าราชวงศ์ เจ้าราชบุตร เจ้าบุรีรัตน์ ฯลฯ ซึ่งเป็นเจ้าสัญญาบัตรตั้งในกรุงเทพมหานคร เป็นที่ปรึกษาอีกคณะหนึ่ง มีที่ว่าการอยู่ภายในหอคำ เมื่อกิจกรรมบ้านเมืองเรื่องใดตกมาถึงคณะที่ปรึกษานี้และยุติโดยบริหารเห็นชอบของเจ้าผู้ครองแล้วก็เป็นอันเด็ดขาดบังคับไปตามกรณีนั้นๆ ได้ทีเดียว
ลักษณะการจัดการบ้านเมืองในรอบกาลสมัยที่กล่าวนี้ ที่สมควรนำมากล่าวก็คือ
๑ . การทัพ ๒ . ผลประโยชน์ของบ้านเมือง ๓ . ทาส ๔ . ตุลาการ
|