ในต้นรัชกาลที่ ๑ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เมืองน่านยังมีเจ้าเมืองเป็นสองฝ่ายอยู่ คือ พระยามงคลวรยศเป็นเจ้าเมืองฝ่ายกรุงเทพมหานคร ตั้งอยู่ที่ท่าปลา ฝ่ายหนึ่งและเจ้าอัตถวรปัญโญ ( ภายหลังโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาเป็นเจ้าฟ้า ) ผู้เป็นหลาน เป็นเจ้าเมืองฝ่าย บุรรัตนอังวะ ตั้งอยู่ที่เมืองเทิงอีกฝ่ายหนึ่ง ทั้งนี้เหตุด้วยครั้งที่เมืองน่านขึ้นกรุงเทพฯ เจ้าอัตถวรปัญโญตกอยู่ในเมืองเชียงแสนกับพม่า ภายหลังเมื่อ พ . ศ . ๒๓๒๙ เจ้าอัตถวรปัญโญลงไปหาพระยามงคลวรยศที่เมืองท่าปลา ขอเข้าพึ่งพระบรมโพธิสมภารในกรุงเทพมหานคร พระยามงคลวรยศมีความยินดี จึงมอบบ้านเมืองให้เจ้าอัตถวรปัญโญครองครอง ครั้งล่วงมาอีกปีหนึ่งเจ้าอัตถวรปัญโญก็ลงไปเฝ้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังกรุงเทพฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าอัตถวรปัญโญดำรงตำแหน่งเจ้า - เมืองน่านต่อไปตามเดิม
ในสมัยกรุงเทพมหานคร ตั้งแต่ พ . ศ . ๒๓๒๕ เป็นต้นมา เมืองน่านมีเจ้าผู้ครองนคร ๙ คน มีรายนามดังต่อไปนี้
๑ . พระยามงคลวรยศเป็นเจ้าผู้ครองในรัชกาลที่ ๑ เมื่อ พ . ศ . ๒๓๒๕
๒ . พระยาอัตถวรปัญโญ ( หลาน ๑ ) เป็นเจ้าผู้ครองในรัชกาลที่ ๑ เมื่อ พ . ศ . ๒๓๒๙ ทรงสถาปนาเป็นเจ้าฟ้าอัตถวรปัญโญ เมื่อ พ . ศ . ๒๓๔๗
๓ . พระยาสุมนเทวราช ( น้า ๒ ) เป็นเจ้าผู้ครองในรัชสมัยรัชกาลที่ ๒ เมื่อ พ . ศ . ๒๓๕๓ - พ . ศ . ๒๓๖๘
๔ . พระมหามหายศ ( บุตร ๒ ) เป็นเจ้าผู้ครองนครในรัชกาลที่ ๓ เมื่อ พ . ศ . ๒๓๖๘ - พ . ศ . ๒๓๗๘
๕ . พระยาอชิตวงศ์ ( บุตร ๓ ) เป็นเจ้าผู้ครองในรัชกาลที่ ๓ เมื่อ พ . ศ . ๒๓๗๙ ครองราชย์ ๗ เดือนก็ถึงแก่พิราลัย
๖ . พระยามหาวงศ์ ( เป็นญาติทางฝ่ายมารดา ) เป็นเจ้าผู้ครองนครในรัชกาลที่ ๓ เมื่อ พ . ศ . ๒๓๘๑ - พ. ศ . ๒๓๙๔
๗ . พระยาอนันตยศ ( บุตร ๒ ) เป็นเจ้าผู้ครองนครในรัชกาลที่ ๔ ครองราชย์ระหว่าง พ . ศ . ๒๓๙๕ - พ . ศ . ๒๔๓๔ ทรงสถาปนาเป็นเจ้าอนันตวรฤทธิเดช เมื่อ พ . ศ . ๒๓๙๙
๘ . เจ้าสุริยพงศ์ผริตเดช ( บุตร ๗ ) เป็นเจ้าผู้ครองในรัชกาลที่ ๕ เมื่อ พ . ศ . ๒๔๓๖ ทรงสถาปนาเป็นพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช เมื่อ พ . ศ . ๒๔๔๖ - พ . ศ . ๒๔๖๑
๙ . เจ้ามหาพรหมสุรธาดา ( บุตร ๗ ) เป็นเจ้าผู้ครองนครในรัชกาลที่ ๖ เมื่อ พ . ศ . ๒๔๖๑ ถึงแก่พิราลัยเมื่อ พ . ศ . ๒๔๗๔
เจ้าผู้ปกครองน่านทุกท่าน ล้วนแต่ได้ปฏิบัติราชการในกรุงเทพมหานครมาแล้วด้วยดีมีความชอบปรากฏเหมาะสมทุกระยะกาลสมัย เป็นกำลังในการทัพศึกเสมอด้วยวีรชนผู้กล้าหาญทั้งหลาย ประกอบด้วยความซื่อสัตย์สุจริตตั้งมั่นอยู่ในความกตัญญูกตเวทีต่อพระมหากษัตริย์แห่งกรุงรัตน - โกสินทร์อยู่เป็นลำดับมาตลอดกาล
ที่มา : ประวัติมหาดไทยส่วนภูมิภาคจังหวัดน่าน . อ่างทอง : วรศิลป์การพิมพ์ , ๒๕๓๐ |